1 December

Ik pak dit even zoals ik het zelf zou voorbereiden voor een refereeravond: eerst het raamwerk, daarna per klas therapieën de belangrijkste patronen, en afsluiten met een korte referentielijst die je zo in je slides kunt zetten.

1. Huidreacties bij immunotherapie

(vooral PD-1/PD-L1- en CTLA-4-remmers)

De meeste gegevens komen uit grote reviews en richtlijnen over cutaneous immune-related adverse events (cirAEs).PubMed+2PubMed+2

1.1 Veelvoorkomende inflammatoire huidreacties

• Maculo-papuleus / morbilliform exantheem

  • Veruit de meest gerapporteerde huidreactie.

  • Vaak romp en proximale extremiteiten.
    
    
  • Treedt meestal op binnen 6 weken na start van de checkpointremmer.PubMed
    
    
• Jeuk (pruritus)
  
  

  • Kan met of zonder zichtbaar exantheem voorkomen.

  • Soms het enige cutane irAE.PubMed+1
    
    
• Eczemateus beeld
  
  

  • Atopiform of nummulair eczeem-achtig.

  • Vaak chronisch recidiverend, soms uitgebreid.PubMed
    
    
• Lichenoïde erupties
  
  

  • Lichen planus-achtig, vaak ook op de mucosa.

  • Klinisch: violaceuze papels, soms hypertrofisch.
    
    
  • Histologisch: interface-dermatitis.PubMed+1
    
    
• Psoriasiforme erupties / psoriasis-flare
  
  

  • Nieuwe psoriasis of opflakkering bestaande psoriasis.

  • Kan plaque-type, guttata of pustuleus zijn.PubMed+1
    
    

1.2 Auto-immuunachtige pigment- en blaarziekten

• Vitiligo-achtig hypopigmentatiebeeld

  • Vooral bij melanoom, geassocieerd met respons in meerdere studies.PubMed+1

• Bullous pemfigoïd (BP)-achtige erupties
  
  

  • Tense bullae op erythemateuze ondergrond, jeukend.

  • Soms voorafgegaan door niet-specifieke urticariële plaquen.PubMed+1
    
    
• Lupus-achtige en dermatomyositis-achtige reacties
  
  

  • Cutaneous lupus (subacute of discoïd), soms met systemische verschijnselen.

  • Dermatomyositis-achtige rash met of zonder spierbetrokkenheid.PubMed+1
    
    
• Sclerodermiforme en morfea-achtige beelden
  
  

  • Gelokaliseerde morfea, of gegeneraliseerde sclerodermie-achtige verharding.PubMed

1.3 Overige inflammatoire en vasculaire patronen

• Neutrofiele dermatosen

  • Sweet-syndroom, neutrofiele panniculitis, pyoderma gangrenosum-achtige ulcera.PubMed+1

• Vasculitis
  
  

  • Meestal leukocytoclastische vasculitis met purpura aan de benen.PubMed+1

• Sarcoïdose-achtige huidafwijkingen
  
  

  • Papels, nodi of plaques met granulomateuze histologie.PubMed

1.4 Haar- en nagelafwijkingen

• Alopecia areata / diffuus haarverlies

  • Patchy of diffuus; soms in combinatie met andere auto-immuun irAEs.PubMed

• Poliosis / hypopigmentatie van haren
  
  

  • Wimpers, wenkbrauwen, scalp.PubMed

• Nagelafwijkingen
  
  

  • Onycholyse, onychomadesis, longitudinale groeven of dystrofie, minder goed gekarakteriseerd dan bij EGFR-remmers.PubMed

1.5 Zeldzame maar ernstige cutane immuunreacties

• DRESS (Drug Reaction with Eosinophilia and Systemic Symptoms)

• 
  

• Stevens-Johnson syndroom (SJS) en toxische epidermale necrolyse (TEN)

• 
  

• AGEP-achtige reacties (acute gegeneraliseerde exanthemateuze pustulose)

Deze worden in grote meta-analyses en in de MASCC-richtlijn expliciet genoemd, maar zijn zeldzaam (circa <1–2%).PubMed+2PubMed+2

2. Huidreacties bij doelgerichte therapieën

Hier gaat het om een heel spectrum van targeted agents: EGFR-remmers, BRAF/MEK-remmers, VEGF/VEGFR-TKIs, mTOR-remmers, enzovoort. Goede overzichten beschrijven een vrij consistent patroon per target.PMC+3PMC+3PMC+3

2.1 EGFR-remmers (cetuximab, panitumumab, erlotinib, gefitinib, afatinib, osimertinib, enz.)

• Papulo-pustuleuze “acneiforme” rash

  • Folliculair gebonden papels en pustels, vooral gelaat, scalp, bovenste romp.

  • Kenmerkend klasse-effect van EGFR-remmers.PMC+1
    
    
• Xerosis en asteatotische dermatitis
  
  

  • Droge, schilferende huid, rhagaden vooral aan handen en voeten.PMC+1

• Paronychia en peri-unguale granuloma pyogenicum
  
  

  • Pijnlijke ontsteking rond nagelranden met granulatieweefsel.PMC+1

• Haarafwijkingen
  
  

  • Trichomegalie van wimpers, hypertrichose gelaat, soms alopecia of kroeshaar.PMC+1

• Teleangiëctasieën en erytheem in het gelaatPMC
  
  
• Mucosale betrokkenheid
  
  

  • Cheilitis, stomatitis en mucositis, vaak samen met cutane toxiciteit.PMC

2.2 BRAF- en MEK-remmers

(vemurafenib, dabrafenib, encorafenib; trametinib, cobimetinib, binimetinib)

• Exantheem / maculo-papuleuze rash

  • Vaak vroeg in de behandeling, soms uitgebreid.PMC+1

• 
  

• Fotosensitiviteit

  • Vooral met vemurafenib; ernstig zonverbrandingsrisico.PMC+1

• 
  

• Hyperkeratose en palmoplantaire keratodermiePMC+1

• Cutane plaveiselcelcarcinomen en kerato-acanthomen
  
  

  • Goed beschreven “paradoxale” MAPK-activatie in niet-tumorweefsel.PMC+1

• Benigne verruceuze en papillomateuze laesies
  
  

  • Verrucae-achtige papels, seborroïsche keratosen.PMC+1

• Alopecia, pruritus en droge huidPMC+1
  
  
• Panniculitis / erythema nodosum-achtig beeld (minder frequent).PubMed
  
  

2.3 VEGF/VEGFR-TKIs en andere multikinase-remmers

(sorafenib, sunitinib, regorafenib, cabozantinib, axitinib, pazopanib, enz.)

• Hand-voet huidreactie (hand-foot skin reaction, HFSR)

  • Typisch voor deze klasse: pijnlijke, callusachtige hyperkeratotische plaques op drukpunten van handpalmen en voetzolen, vaak met erytheem en soms bullae.PMC+1

• Xerosis en hyperkeratose elders op de huidPMC
  
  
• Pigmentveranderingen huid en haren
  
  

  • Diffuse huid-hypopigmentatie en haarverkleuring of -vergrijzing.PMC

• Subunguale splinterbloedingen en andere nagelafwijkingenPMC
  
  
• Scrotale erytheem/ulceratie
  
  

  • Specifiek goed beschreven bij cabozantinib.PMC

2.4 mTOR-remmers

(everolimus, temsirolimus, ridaforolimus)

Hoewel de focus vaak ligt op orale toxiciteit (mTOR-inhibitor associated stomatitis), zijn er ook duidelijke cutane patronen:PMC+1

• Rash / exantheem

  • Meestal mild tot matig, maculo-papuleus.

• Acneiforme en folliculaire eruptiesTaylor & Francis Online
  
  
• PruritusTaylor & Francis Online+1
  
  
• Haar- en nagelveranderingen
  
  

  • Haaruitval of textuurverandering; nageldystrofie.Taylor & Francis Online

• mTOR-inhibitor associated stomatitis (mIAS)
  
  

  • Geen huid maar wel belangrijk in de differentiaal: kleine, pijnlijke, aften-achtige ulcera op niet-gekeratiniseerde mucosa, met eigen scoringsschaal (Boers-Doets & Lalla).PMC

2.5 Overige doelgerichte middelen

In bredere targeted-therapie reviews komen daarnaast onder meer voor:PMC+1

• Anti-HER2 (trastuzumab, pertuzumab, T-DM1, trastuzumab-deruxtecan)

  • Niet heel uitgesproken specifiek huidprofiel; vooral niet-specifieke rash en alopecia.

• CDK4/6-remmers (palbociclib, ribociclib, abemaciclib)

  • Maculo-papuleuze rash, zelden ernstige SCARs.

• Andere TKIs (imatinib, dasatinib, enz.)

  • Periorbitaal oedeem, urticariële rash, depigmentatie bij c-KIT remming, HFSR.

3. Selectie van PubMed-referenties die dit alles samenvatten

Immunotherapie – cutane irAEs

1. Geisler AN et al. Immune checkpoint inhibitor-related dermatologic adverse events. J Am Acad Dermatol. 2020;83(5):1255-1268. PMID: 32454097.PubMed
2. Nadelmann ER et al. Cutaneous immune-related adverse events from checkpoint inhibitors: a systematic review and meta-analysis. JAMA Oncol. 2022.PubMed
3. Choi J et al. MASCC 2020 clinical practice recommendations for management of severe dermatological toxicities from checkpoint inhibitors. Support Care Cancer. 2020;28(12):6119-6128. PMID: 32856211.PubMed
4. Chen TW et al. Spectrum and management of immune-related adverse events under PD-1/PD-L1 blockade. Curr Oncol. 2022.PubMed
5. Du X et al. Association of immune-related cutaneous adverse events with efficacy of immune checkpoint inhibitors: meta-analysis. JAMA Dermatol. 2023.JAMA Network

Doelgerichte therapieën – cutane toxiciteit

1. Urban K et al. Cutaneous adverse events from targeted cancer therapies: a review. J Am Acad Dermatol. 2013.PMC
2. Zuo RC et al. Cutaneous adverse effects associated with the tyrosine kinase inhibitor cabozantinib. JAMA Dermatol. 2015;151(2):170-177. PMCID: PMC6776420.PMC
3. Fabbrocini G et al. EGFR inhibitors and skin toxicities: a review. [PMC-artikel over papulopustuleuze rash, paronychia, haarveranderingen].PMC
4. Gomez-Fernandez C et al. Risk of skin rash and stomatitis with mTOR inhibitors. Acta Oncol. 2012.PubMed
5. Arena C et al. Stomatitis and everolimus: a review of current literature on 8201 patients. Onco Targets Ther. 2019;12:525-536. PMCID: PMC6862450.PMC

Als je wilt, kan ik in een volgende stap deze lijsten herstructureren in een tabel per middel (kolommen: klasse, typische huidreacties, tijd tot optreden, associatie met effectiviteit, implicaties voor dosisaanpassing) zodat je ze direct in je slides kunt plakken.